• Ƀ/$

ექსპერტს ჯინის ინდექსის თუნდაც მაღალი მაჩვენებელი პანაცეად არ მიაჩნია

24 ივლისი 11:25, 2018 წელი | ინტერვიუ

გაზრდილ ჯინის კოეფიციენტზე, საგარეო მოწყვლადობის პრობლემებზე და სხვა აქტუალურ საკითხებზე M2B საქართველოს ბანკების ასოციაციის დირექტორს, პროფესორ გიორგი ცუცქირიძეს ესაუბრა.

- ეკონომიკის ზრდის მაღალი ტემპების მიუხედავად, დარგის მთავარ გამოწვევად კვლავ რჩება  სიღარიბე და მაღალი სოციალური უთანასწორობის საკითხი. სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით, 2016 წელთან შედარებით 2017 წელს ჯინის კოეფიციენტი 0,1-ით გაიზარდა და 40–ს მიაღწია. ჯინის კოეფიციენტის ზრდა ნიშნავს იმას, რომ ქვეყანაში შემოსავლების მიხედვით, სოციალური უთანასწორობა გაზრდილია?


გიორგი ცუცქირიძე: მიმაჩნია, რომ ბოლო ერ წელიწადში ჯინის ინდექსის მაჩვენებელის გაუარესება და ქვეყანაში შემოსავლების მიხედვით მისი ბმა სოციალური უთანასწორობის ზრდასთან ცოტა გაზვიადებულია, რადგან საქართველოში 2005 წლიდან მოყოლებული ჯინის ინდექსი პრაქტიკულად არ შეცვლილა და 40 ნიშნულზეა. ჩემი აზრით, ერთ-ერთი მიზეზი, რაც ჩვენს შემთხვევაში თავისებურ ანარეკლს ტოვებს ჯინის კოეფიციენტის ქცევაზე, გასულ წელს მიზნობრივთან შედარებით მაღალ ინფლაციას და ვალუტის გაუფასურების ეფექტს უკავშირდება, განსაკუთრებით დაბალ შემოსავლიანი მოქალაქეების შემთხვევაში და ინდექსის გაუარესებაც დიდწილად ამის შედეგია.


შედარებისათვის, საშუალო ევროპული მაჩვენებელი 31–ს შეადგენს, პოლონეთში ჯინის ინდექსი 30.8-ია, საფრანგეთში - 29.2, უნგრეთში - 28.2, რუმინეთში - 27.3, გერმანიაში - 27, ჩეხეთში - 25, ბელგიაში - 25.9, შვედეთში - 25, ხოლო ფინეთში - 21.5. ბალტიის სახელმწიფოებში ჯინის ინდექსი საშუალოდ 35–ს შეადგენს. მართალია, განვითარებული ეკონომიკის ქვეყნებში შედარებით მაღალი მაჩვენებელი არის ამერიკის შეერთებულ შტატებში (46) და ინგლისში (33), მაგრამ ამ ქვეყნებში ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლები და შესაბამისად, ცხოვრების დონეც, ჩვენზე გაცილებით მაღალია.


საქართველოზე ჯინის მაღალი ინდექსი ანუ მოსახლეობის მაღალი უთანასწორობის მაჩვენებელი აქვთ განვითარებადი ეკონომიკის ისეთ ქვეყნებს, როგორებიცაა: ტაილანდი - 44.5, სინგაპური - 45.8, ჩინეთი - 46.5, მექსიკა - 48, ბრაზილია - 49.7, ჰაიტი - 60.8 და ა.შ.  საქართველოს ანალოგიური ჯინის ინდექსი აქვს თურქეთს - 40 და რუსეთს - 41, რაც შეეხება რეგიონის სხვა ქვეყნებს, აზერბაიჯანში ჯინის ინდექსი არის 33.6, სომხეთში 31.5, მოლდოვაში - 26.8, ხოლო ყაზახეთში ჯინის ინდექსი - 26.3-ია. 


ზოგადად, საქართველოში ჯინის კოეფიციენტის მაღალი დონე არ არის გამონაკლისი. ეს ტენდენცია დამახასიათებელი იყო და არის განვითარებადი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებისათვის, ნაწილობრივ განვითარებული ეკონომიკის ქვეყნებისათვისაც. განვითარებული ეკონომიკის ქვეყნებში ჯინის ინდექსი შედარებით დაბალია შვედეთში, ფინეთში და სკანდინავიის ქვეყნებში, სადაც შერეული ეკონომკური სისტემა „შვედური მოდელის“ მემარცხენე იდეოლოგიურ პლათფორმაზეა აგებული. როგორც ვხედავთ, იგივე მოლდოვაში ჯინის ინდექსი დაბალია, მაგრამ ეს სულაც არ ნიშნავს, რომ მაღალია ცხოვრების დონე, პირიქით ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლები ჩვენზე გაცილებით, თითქმის ორჯერ დაბალია.


საქართველოში 2017 წლის მიხედვით მთლიანი ეროვნული შემოსავალი ერთ სულ მოსახლეზე იყო $4067.7, მაშინ როდესაც მოლდოვაში ანალოგიური მაჩვენებელი შეადგენდა $2165.16–ს, სომხეთში დაახლოებით ჩვენ დონეზეა - $4219.40,  უკრაინაში – $2991, სამაგიეროდ, ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლები ჩვენზე გაცილებით მაღალია როგორც ბალტიის სახელმწიფოებში (ესტონეთში $18977.39, ლიტვაში $16793.25) და სკანდინავიის ქვეყნებში (შვედეთში $56935.19, ფინეთში $47057.62), დიდ ბრიტანეთზე და ამერიკის შეერთებულ შტატებზე რომ აღარაფერი ითქვას (დიდ ბრიტანეთში $42514.49, ამერიკის შეერთებულ შტატებში - $53128.54).


ინკლუზიური ზრდა სწორედ ამ პარადიგმაში უნდა განვიხილოთ. ერთის მხრივ, უთანასწორობის არსებული მაჩვენებლის შემცირება, მაგრამ მეორეს მხრივ ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლების ზრდა, მხოლოდ სწრაფი ანუ შედარებით გრძელვადიანი ზრდის ეკონომიკური ციკლებისათვის არის დამახასიათებელი.  ეკონომიკის  თუნდაც 8.5%-იანი ზრდის შემთხვევაში, ჩვენი ეკონომიკა გაორმაგდება 9  წლის შემდეგ, რასაც აქვს გადამწყვეტი მნიშვნელობა მთავარი გამოწვევის - სიღარიბის შესამცირებლად.


იმისათვის, რომ ქვეყანაში შედარებით მაღალი სოციალური სტაბილურობა გვქონდეს, ანუ, შემოსავლების მხრივ მდიდრებსა და ღარიბებს შორის განსხვავება ნაკლები იყოს და ჯინის ინდექსი თუნდაც „საქართველო 2020“-ის საპროგრამო დოკუმენტის საპროგნოზო ნიშნულზე - 35% დაიწიოს, კიდევ უფრო მაღალი ტემპებით უნდა გაიზარდოს მიკრო და მცირე ბიზნესის განვითარება, რაც არის დასაქმების და შემოსავლების ზრდის მთავარი წყარო ევროპის ქვეყნებში.


აქედან გამომდინარე, ჯინის ინდექსის თუნდაც მაღალი მაჩვენებელი პანაცეა არ არის, მისი მაჩვენებელი ბალტიის სახელმწიფოების დონეზეც რომ შემცირდეს, მთავარი მაინც ცხოვრების საერთო დონის ამაღლება და დაბალი შემოსავლების ზრდის უზრუნველყოფაა.


- საქართველოს სახელმწიფო ვალის 2017 წლის მაჩვენებელი მშპ–ის 44.6%–ს შეადგენს, რაც ბოლო ათ წელიწადში ყველაზე მაღალია. შედარებისათვის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი 2007 წელს იყო - მშპ-ის 21.55%. მაღალი სახელმწიფო ვალი რამდენად არის ეკონომიკური ზრდის შემაფერხებელი ფაქტორი საგარეო მოწყვლადობის თვალსაზრისით?


გიორგი ცუცქირიძე: საქართველოს სახელმწიფო ვალმა 2017 წელს მთლიანი შიდა პროდუქტის 44.6% შეადგინა. საქართველოს სახელმწიფო ვალის საშუალო სიდიდე  2004 წლიდან 2017 წლამდე მშპ-ის 36 პროცენტია, სახელმწიფო ვალმა 2017 წლის ბოლოსთვის შეადგინა მშპ-ს 44.6% (აქედან საგარეო ვალი იყო 35.3%), ხოლო 2016 წლის ბოლოსთვის ეს მაჩვენებელი იყო 44.4% (საგარეო ვალი - 35.1%) და 2015 წლის ბოლოსთვის - 41.4% (საგარეო ვალი - 32.5%). ვალის ზრდა 2015 და 2016 წლებში ძირითადად გამოწვეული იყო გაცვლითი კურსის ცვლილებით. საშუალოვადიან პერიოდში სახელმწიფო ვალი მშპ-სთან მიმართებაში 45 პროცენტის ქვემოთ მოექცევა. ამასთან, სახელმწიფო ვალის საბაზრო ღირებულება 2016 წლის დეკემბრისთვის იყო 32%, რადგან ჩვენი ვალის მნიშვნელოვანი ნაწილი აღებულია შეღავათიანი პირობებით.


შედარებისათვის ევროკავშირის ქვეყნების სახელმწიფო ვალის საშუალო მაჩვენებელი 2017 წელს ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის 81.60 პროცენტით განისაზღვრა. 2002 წლიდან 2017 წლამდე სახელმწიფო ვალის  სიდიდემ მშპ-სთან მიმართებაში, საშუალოდ 72.31%  შეადგინა,  ყველაზე მაღალი ნიშნულზე 2014 წელს იყო - 86,50%, ხოლო ყველაზე დაბალ ნიშნულზე 2007 წელს - 57.50 %, ევროკავშირის  ქვეყნებიდან სახელმწიფო ვალის მშპ-სთან თანაფარდობის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი ბოლო წლებში იტალიას (131.8%), საბერძნეთს (178.6%) და ესპანეთს (98.3%) ჰქონდათ, და რაც 2007-2008 წლებში გლობალური შოკებისას, ამ ქვეყნებში ეკონომიკური კრიზისის ერთ-ერთი მთავარი მაპროვოცირებელი მიზეზი გახდა. ისტორიულად საკმაოდ მაღალ მაჩვენებლზეა ვალის მშპ-სთან თანაფარდობა აშშ-შიც - 105%.


აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში სამთავრობო ვალის შედარებით მაღალი მაჩვენებელი აქვს უნგრეთს (73.6%) და ირლანდიას (68%), ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი კი ესტონეთს აქვს - 9%.  მართალია, რეგიონის ქვეყნების დონეზე ჩვენ გვაქვს ერთ-ერთი მაღალი მაჩვენებელი აზერბაიჯანთან და სომხეთთან ერთად, საშუალოდ 42%-ზე მეტი. თუმცა აღნიშნული დონე არ ითვლება რაიმე კრიზისულ ზღვრად. მიიჩნევა, რომ სახელმწიფო ვალის დასაშვები, ანუ სარეკომენდაციო დონე სასურველია მშპ-ის 60%-ზე მეტი არ იყოს.


საინტერესო სურათს იძლევა საგარეო ვალის სტრუქტურაც. მთლიან საგარეო ვალში შედის როგორც სახელმწიფო ვალი, ასევე საფინანსო და კერძო კომპანიების დავალიანებაც. მთლიანი საგარეო ვალი 2015 წლიდან 2017 წლამდე პერიოდში $15.2 მლრდ–დან $17.5 მლრდ–მდეა გაზრდილი, რაც მშპ-სთან თანაფარდობის მიხედვით, 109%–დან 114%–მდეა გაზრდილი. საშუალო წლიური ზრდა 1.6%-ია. მთლიან საგარეო ვალში მშპ-სთან თანაფარდობა გაზრდილია სახელმწიფო საგარეო ვალის შემთხვევაში, 31%–დან 35%-მდე, კომერციული ბანკების დავალიანება მშპ-სთან 21%–დან 24%-მდეა გაზრდილი, სხვა კერძო სექტორების დავალიანება მშპ-სთან გაზრდილია 32%–დან 36%-მდე, თუმცა 2016 წელთან შედარებით 2%-ით არის შემცირებული, ხოლო კომპანიათაშორისი სესხები 23% დან 17%-მდე.


მიმაჩნია, რომ კომპანიათაშორისი სესხების და ზოგადად საგარეო მოწყვლადობის შემცირების ტენდენცია,  მოგების გადასახადის ესტონურ მოდელზე გადასვლასთან ერთად, მომავალშიც გაგრძელდება. ნიშანდობლივია, რომ რისკების მართვის თვალსაზრისით, ესტონურმა კომპანიებმა ნაკლები დანახარჯებით გადალახეს 2008 წლის ეკონომიკური კრიზისი, ვიდრე ბალტიის დანარჩენმა სახელმწიფოებმა, კერძოდ, ლატვიურმა და ლიტვურმა კომპანიებმა, რადგან საკრედიტო კრიზისის ფონზე ნაკლები სასესხო ვალდებულება და მეტი ლიკვიდური აქტივი ჰქონდათ. სსფ-ის კვლევის მიხედვით, კრიზისის დროს ვადაგადაცილებული სასესხო ვალდებულებების მაჩვენებელი ესტონეთში, 2009 წლის ბოლოს, 6% იყო, ლატვიასა და  ლიტვაში კი 20%-ს უტოლდებოდა.


მოგების გადასახადის ესტონურ მოდელზე გადასვლა ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობის თვალსაზრისითაც მნიშვნელოვნი იქნება. ესტონური მოდელის შესაფასებლად, საინტერესო კვლევა განხორციელდა USAID-ის მიერ დაფინასებული პროექტის “მმართველობა განვითარებისთვის“ (G4G) ფარგლებში. აღნიშნული კვლევის მიხედვით, რეფორმა გამოიწვევს წმინდა ინვესტიციების ზრდას. დაახლოებით 1,5 წელიწადში, რეალური მშპ გაიზრდება 1,44%-ით, ხოლო საერთო კერძო მოხმარება გაიზრდება დაახლოებით 0,85%-ით. რაც ასევე მნიშვნელოვანია, შემცირდება მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი, კომპანიების მიერ დივიდენდების საქართველოში დატოვებით, რეფორმის საინვესტიციო ეფექტიდან გამომდინარე. 


ამ კვლევის მიხედვით, კომპანიების ვალდებულებების შეფარდება მთლიან აქტივებთან რეფორმის შემდგომ წლებში 7 პროცენტით შემცირდა. ამასთან, რაც ძალზე მნიშვნელოვანი ინდიკატორია, ლიკვიდურობა ორჯერ მეტად გაიზარდა მცირე კომპანიებში, ვიდრე საშუალო და მსხვილ კომპანიებში. ამასთან, გაუნაწილებელი მოგების წილი კაპიტალში 11 პროცენტით გაიზარდა და ეს ეფექტიც უფრო ძლიერი მცირე კომპანიებში იყო. რეფორმის კიდევ ერთი პოზიტივი, გაზრდილი ლიკვიდურობის შედეგად, ფულადი სახსრების განთავსება ძირითადად მოხდა არა მაღალრისკიან გრძელვადიან აქტივებში, არამედ პირიქით-დაბალრისკიან მოკლევადიან აქტივებში.


ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე, საფონდო ბაზრის განვითარებას აქვს დიდი მნიშვნელობა, რადგან შეცვლის თავად ვალის სტრუქტურას. სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების სეგმენტის კიდევ უფრო განვითარება, საჯარო განთავსების ფასიანი ქაღალდების ბაზართან ერთად, მთლიანობაში ხელს შეუწყობს საგარეო დაფინანსების საჭიროების შემცირებას და მთლიან ვალში საშინაო ვალის წილის ზრდას და შესაბამისად, საგარეო მოწყვლადობის შემცირებასაც.


სხვა სიახლეები