• Ƀ/$

ლარის კურსზე საგარეო ფაქტორების ზეგავლენას ექსპერტი მომავალშიც ელოდება

ექსკლუზივი
6 სექტემბერი 12:09, 2018 წელი | ინტერვიუ

ლარის გაუფასურების მიზეზებზე, შიდა და გარე ფაქტორებზე M2B საბანკო და საფინანსო საკითხთა ექსპერტს, პროფესორ გიორგი ცუცქირიძეს ესაუბრა.

ექსპერტი აღნიშნავს, რომ ლარის კურსზე საგარეო ფაქტორების ზეგავლენას მომავალშიც ექნება ადგილი, თუმცა ეს სულაც არ ნიშნავს, რომ ლარი აუცილებლად უნდა გაუფასურდეს. გასულ წლებშიც იყო საგარეო შოკების მნიშვნელოვანი ზეგავლენა, მაგრამ ერთჯერადი ფაქტორების ამოწურვის შემდეგ, ლარი ჩვეულებრივად უბრუნდება ხოლმე წონასწორობის წერტილს.


- ექსპერტთა ნაწილი მიიჩნევს, რომ ლარის გაუფასურება დიდწილად ფსიქოლოგიური ფაქტორებისა და ჩამოყალიბებული სტერეოტიპების შედეგია, რომ ლარის გაუფასურება მოსალოდნელია როგორც თურქული ლირას მორიგი გაუფასურებისას, ისე არჩევნების შემდეგ, ტურისტული სეზონის მიწურულს და ა.შ. ამასთანავე, ფასების ზრდა ხშირად მოკლებულია ყოველგვარ საბაზრო ელემენტს.


გიორგი ცუცქირიძე: ამ თვალსაზრისს ვეთანხმები, თუმცა მაინც ნაწილობრივ. უარყოფითი მოლოდინები დაკავშირებულია წარმოდგენებთან კურსის მოსალოდნელ გაუფასურებაზე, მაგალითად, ზაფხულის მიწურულს, ტურისტული ნაკადების მოსალოდნელ შემცირებასთან, როდესაც ფიზიკური და იურიდიული პირები ლარის მოსალოდნელი გაუფასურების შიშით, წინასწარ იწყებენ უცხოური ვალუტის შეძენას, მიუხედავად იმ პერიოდში ამის საჭიროების არარსებობისა. თავის მხრივ, ეს მოლოდინი აისახება გაზრდილ მოთხოვნაში, რაც ლარის კურსზე ნეგატიურ ზეგავლენას ახდენს, მიუხედავად თუნდაც იმ პერიოდში ფუნდამენტური ეკონომიკური ფაქტორების დადებითი კორელაციისა, და მოკლევადიანი რყევებიც, გარკვეულწილად, ამის შედეგია.


მაგრამ, ამასთან ერთად, მიმაჩნია, რომ ეს რყევები მხოლოდ ამ სტერეოტიპებზე და შიდა ფაქტორებზე არ არის დამოკიდებული. საგარეო შოკები გლობალური ბაზრების ზეგავლენიდან წარმოიქმნება და მისი გადაცემის მექანიზმები შეიძლება როგორც პირდაპირი, ისე ირიბიც იყოს.


მეორე და არანაკლებ მნიშვნელოანი ფაქტორი - ეს არის საგარეო მოწყვლადობის მაღალი დონე. მაღალი საგარეო მოწყვლადობის ერთ-ერთი მაჩვენებელია სავაჭრო ბალანსის დეფიციტი, რომელიც, მიუხედავად შემცირებისა, მაინც მაღალ – 45%-იან ნიშნულზეა და შესაბამისად, ეკონომიკის მაღალი იმპორტდამოკიდებულება. ეკონომიკის მაღალი დოლარიზაციისას იმპორტიორების ქცევა და მოლოდინები, სწორედ გლობალური ბაზრების ქცევის ხასიათიდან უფრო გამომდინარეობს, ვიდრე წარსულის ნეგატიური გამოცდილებიდან ან სტერეოტიპებიდან.


საგარეო მოწყვლადობის თვალსაზრისით საინტერესო სურათს იძლევა საგარეო ვალის სტრუქტურაც. მთლიან საგარეო ვალში შედის როგორც სახელმწიფო ვალი, ისე საფინანსო და კერძო კომპანიების დავალიანებაც. მთლიანი საგარეო ვალი 2015 წლიდან 2017 წლამდე პერიოდში $15.2 მლრდ-დან $17.5 მლრდ-მდეა გაზრდილი, რაც მშპ-სთან თანაფარდობის მიხედვით, 109%-დან 114%-მდეა გაზრდილი. ნიშანდობლივია, რომ მთლიან საგარეო ვალში მშპ-სთან თანაფარდობა გაზრდილია როგორც სახელმწიფო საგარეო ვალის შემთხვევაში, 31%-დან 35%-მდე, ისე კომერციული ბანკების ვალის - 21%-დან 24%-მდე და სხვა კერძო სექტორების დავალიანების კუთხითაც გაზრდილია 32%-დან 36%-მდე. შესაბამისად, გაზრდილი საგარეო ვალი, მით უმეტეს აშშ დოლარის გაძვირებისას, ქმნის დამატებით ზეწოლას ადგილობრივ ვალუტებზე.


ბუნებრივია, ეს ორი ფაქტორი - უარყოფითი მოლოდინები და საგარეო მოწყვლადობა, გასულ წლებშიც მოქმედებდა ლარის გაცვლით კურსზე და სიახლე ნამდვილად არ არის, რასაც ემატებოდა იგივე 2014-2016 წლებში გლობალურ ბაზრების ზეგავლენა, საგარეო შოკების სახით.


– ერთ-ერთ ფაქტორად შეიძლება თუ არა მივიჩნიოთ აშშ დოლარის ზეგავლენა ლოკალურ არაკონვერტირებულ ვალუტებზე?


გიორგი ცუცქირიძე: დოლარის გამყარების კვალობაზე, ძირითადად იმ განვითარებადი ქვეყნების ადგილობრივი ვალუტების კურსი ეცემა, რომლებსაც მაღალი საგარეო დავალიანება აქვთ, და საქართველო აქ გამონაკლისი ვერ იქნება. დოლარის გამყარება, თავის მხრივ, გაზრდილ საინვესტიციო ნაკადებს უკავშირდება. ცნობილია, რომ ინვესტიციების მოძრაობა დამოკიდებულია საპროცენტო განაკვეთებზე. შემთხვევითი არ იყო, რომ ბოლო წლებში ინვესტორების მოძრაობა იმ განვითარებადი ქვეყნებისაკენ მიემართებოდა, სადაც ამერიკისა და ევროპის სხვა განვითარებული ეკონომიკის ქვეყნებისგან განსხვავებით, საპროცენტო განაკვეთი გაცილებით მაღალია. იგივე ლიბორის ევრო განაკვეთი ბოლო 2 წელია 0-ის ქვემოთაა და უარყოფით მაჩვენებელში -0.5%-ის ფარგლებში მერყეობს, ხოლო დოლარში 3-თვიანი ლიბორის განაკვეთმა ზრდა გასული წლის ბოლოდან დაიწყო და მიმდინარე წლის პირველი კვარტალიდან მოყოლებული 2,5%-ის ფარგლებშია. ევროს განაკვეთის სიმცირე კი იმითაა გამოწვეულია, რომ გასული წლების რეცესიის შემდეგ ცენტრალური ბანკები თავიანთი ეკონომიკების გაჯანსაღებას ცდილობდნენ.


ბუნებრივია, ახლა, როდესაც აშშ-ის ფედერალური რეზერვის საპროცენტო განაკვეთი მაღალია, ამერიკულ ეკონომიკაში ფულის დაბანდება უფრო მიმზიდველია და შედეგად დოლარი მყარდება. მაგრამ, მეორე მხრივ, ძვირი დოლარი ექსპორტზე ახდენს გავლენას და ეკონომიკის შენელებაც კი შეიძლება გამოიწვიოს. შემთხვევითი არ იყო აშშ-ის პრეზიდენტის დონალდ ტრამპის ბოლო კრიტიკული განცხადებები ფედრეზერვის მიმართ. Reuters-თან საუბრისას აშშ-ის პრეზიდენტმა განაცხადა, რომ საპროცენტო განაკვეთის ზრდის შემთხვევაში ის სარეზერვო ბანკს აქტიურად გააკრიტიკებს. ამიტომ ახლა ძნელი სათქმელია, როდემდე გაგრძელდება განაკვეთის ზრდა, ბევრი რამ იქნება დამოკიდებული იმაზე, ნავთობის ფასების ვარდნა რამდენ ხანს გაგრძელდება. ტრამპის გაპრეზიდენტების შემდეგ ცენტრალურმა ბანკმა საპროცენტო განაკვეთი 5-ჯერ გაზარდა.


- რამდენად მოქმედებს ლარის კურსზე უარყოფით მოლოდინებთან ერთად სპეკულაციური ელემენტის, ან გაზრდილი ფულის მასის შესაძლო ზეგავლენა, რაზეც ექსპერტთა ნაწილი მიუთითებს?


გიორგი ცუცქირიძე: დღეს ლარის კურსის დინამიკაზე ზემოქმედებს კიდევ ერთი, მეოთხე  და არანაკლებ მნიშვნელოვანი ფაქტორი, რომელიც ასევე ეგზოგენურია და დაკავშირებულია აშშ-ის სანქციების ზეგავლენაზე რეგიონის ქვეყნებზე, რომლებიც ჩვენი წამყვანი სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნები არიან და ამასთან ლიდერობენ საქართველოში ჩადებული ინვესტიციებითაც, აღარაფერს ვამბობ ამ ქვეყნებიდან ფულადი გზავნილების ნაკადებზე. ეს თანაბრად ეხება როგორც ამერიკული სანქციების ზეგავლენებს რუსულ და ირანულ ეკონომიკებზე, ისე ამერიკა-თურქეთს შორის პოლიტიკურ დაძაბულობას. ბოლო წლებში ამ ეკონომიკური ზრდა დიდწილად უცხოურ კრედიტებსა და ინვესტიციებს ემყარებოდა. მაგრამ თურქული ლირის, რუსული რუბლისა და ახლა ირანული რიალის სარეკორდო ვარდნა გამოწვეულია არა იმდენად დოლარის გაძლიერებით, რადგან დოლარი მიმდინარე წლის დასაწყისიდან ისედაც მყარდება, არამედ წმინდა პოლიტიკური ფაქტორებით. თავის მხრივ, პოლიტიკური რყევები პირდაპირ ზემოქმედებს ინვესტორთა ქცევაზე, რომლებიც არასტაბილურობის შიშით იწყებენ ქვეყნიდან ფულის გატანას, რაც ნიშნავს, რომ ისინი ყიდიან ადგილობრივ ვალუტას და ყიდულობენ დოლარს ან ევროს. შედეგად, ადგილობრივი ვალუტების ღირებულება ამ ვალუტების მიმართ ეცემა. 


საგარეო შოკებიც ჩვენი ეკონომიკის რეგიონალური ინტეგრაციის ფაქტორებიდან და აშშ დოლარზე მაღალი დამოკიდებულებიდან მომდინარეობს. ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, ამ ქვეყნების ინვესტორები, აქაც შეიძლება ყიდულობდნენ დოლარს. შესაბამისად, ლარის გაუფასურება ჩამოთვლილ ფაქტორებს უფრო უკავშირდება და ნაკლებად რაიმე წმინდა მაკროეკონომიკურ ან თუნდაც სპეკულაციურ ფაქტორს.


მიმაჩნია, რომ ლარის კურსზე საგარეო ფაქტორების ზეგავლენა, განსაკუთრებით მესამე და მეოთხე ფაქტორის, მნიშვნელოვანი იქნება მომავალშიც, თუმცა ეს სულაც არ ნიშნავს, რომ ლარი აუცილებლად უნდა გაუფასურდეს. გასულ წლებშიც იყო საგარეო შოკების მნიშვნელოვანი ზეგავლენა, მაგრამ ერთჯერადი ფაქტორების ამოწურვის შემდეგ, ლარი ჩვეულებრივად უბრუნდება ხოლმე წონასწორობის წერტილს. მთავარია, მაკროეკონომიკური მდგრადობა იყოს შენარჩუნებული. ლარის გაუფასურება არ მომდინარეობს არც მაკროფაქტორების რაიმე სერიოზული ცვლილებებიდან და არც წმინდა სავალუტო ნაკადების დისბალანსიდან (უცხოური ინვესტიციები, წმინდა ექსპორტის დინამიკა, ტურიზმიდან მიღებული შემოსავლები), მათ შორის საგადამხდელო ბალანსის პოზიციიდან. რაც შეეხება კურსის ზეგავლენას ეკონომიკაზე, კერძოდ, ფასებსა და ინფლაციაზე, აქ პირიქით უფრო იქნება, ექსპორტი შეიძლება გაიზარდოს და არა ინფლაცია.


თუ ჩვენ გვსურს, რომ გაცვლითი კურსის ზეგავლენა ეკონომიკაზე შემცირდეს, ანუ ეკონომიკამ გამოიყენოს ბუფერად, საჭიროა, გაგრძელდეს ეკონომიკის დედოლარიზაცია და ადგილობრივი წარმოების განვითარება. სწორედ ეკონომიკის ჯერ კიდევ მაღალი დოლარიზაცია და წარმოების განუვითარებლობაა ლარის გაუფასურებისა და, შესაბამისად, საგარეო შოკების ან თუნდაც უარყოფითი მოლოდინების მიერ, დადებითი ფუნდამენტური მაკროფაქტორების დროებითი გადაფარვის მთავარი მიზეზი, და ნაკლებ ფულადი მასის ზრდა, სავალუტო სპეკულაცია ან თუნდაც რომელიმე მაკროფაქტორის დროებითი გაუარესება. ფულადი მასა, ბუნებრივია, აქ მონაწილეობს, მაგრამ უფრო მაპროვოცირებელ  ფაქტორად გვევლინება.


სხვა სიახლეები